پژوهش‌های اقتصادی ایران

چکیده اقتصاد دانش‌محور به دلیل ایجاد تحول سریع، زودبازده بودن سرمایه‌گذاری‌ها و تأثیرات شگرف بر رشد یکی از موضوع‌های جذاب اقتصادی در دو دهه اخیر محسوب می­شود. نیاز به دانش فنی پیشرفته، مدیریت کارآمد و ایجاد ارزش‌افزوده قابل توجه در فعالیت‌های اقتصادی، ایجاد شرایط رقابتی سالم بین بخش دولتی وخصوصی و گسترش مشارکت در اقتصاد از جمله دلایل توجه به اقتصاد دانش است. در این پژوهش، مؤلفه­های اقتصاد دانش‌محور در چهار حوزه عملکرد نظام اقتصادی، آموزش، نوآوری و ایجاد جریان دانایی و فناوری اطلاعات و ارتباطات، بر رشد اقتصادی در ایران و کشورهایی همتراز ایران را با شاخص اقتصاد دانشی 3/2 تا 4  به شکل تطبیقی بررسی کرده‌ایم. فرضیه پژوهش این است که فناوری اطلاعات و ارتباطات به عنوان یکی از عوامل مؤثر بر اقتصاد دانش‌محور تأثیر به سزایی در رشد اقتصادی دارد و نوآوری در مقایسه با آموزش عامل اثر گذارتری در رشد اقتصادی  محسوب می­شود. یافته­های این پژوهش- با استفاده از داده‌های سالانه دورۀ 1996-2007 در ایران و کشورهای با شاخص اقتصاد دانش‌ همتراز ایران- نشان می­دهد که شاخص‌های نوآوری وگسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات رابطه معنادار و مثبتی با رشد اقتصادی این کشورها داشته است. 

چکیده در این مقاله، به بررسی رابطه بین تلاطم قیمت نفت خام WTI و حجم قراردادهای فعال در بورس‌ نایمکس در قالب یک مدل VAR طی سال‌های 1986 تا 2010 پرداخته شده است. نتایج حاصل از تخمین مدل، حاکی از وجود رابطه علی از طرف تفاضل حجم قراردادهای فعال به تلاطم قیمت نفت WTI می‌باشد ضمن آنکه بر اساس نتایج حاصل از مدل VECM رابطه علی میان متغیرهای سطح قیمت نفت خام WTI و حجم قراردادهای فعال تأیید نمی‌شود زیرا انتظارات معامله‌گران عمدتاً بر تغییرات قیمت آتی‌های نفت خام تأثیرگذار است. با توجه به این که افزایش تلاطم قیمت نفت خام در بازار اسپات دلالت بر افزایش عدم‌اطمینان در پیش‌بینی قیمت نفت خام می‌کند نتایج حاصل از این مطالعه نشان می‌دهد که حجم قراردادهای فعال در بورس‌های نفتی یکی از متغیرهای کلیدی در تحلیل رفتار قیمت در بازارهای جهانی نفت می‌باشد.

چکیده در این پژوهش، با استفاده از مدل‌های خانواده ARCH و روش شبیه‌سازی دورانی، الگوهای مناسب برآورد ارزش در معرض ریسک (VaR) را برای داده‌های شاخص روزانه بورس اوراق بهادار تهران در دوره 1377-1386 مورد بررسی قرار می‌دهیم. مقایسه دقت پیش‌بینی الگوهای انتخابی پس از 1000 بار شبیه‌سازی خارج از نمونه، با استفاده از دو آزمون پوشش شرطی و پوشش غیرشرطی انجام شده است. نتایج نشان می‌دهد در بین برآوردکنندگان VaR، الگوی GARCH،با توزیع t-student، از توانمندی مناسب‌تری در مقایسه با الگوهای هم‌خانواده دیگر مانند TGARCH و EGARCH  در برآورد ریسک یک روز آینده بورس اوراق بهادار تهران، برخوردار است.

چکیده بهره­وری[1] معیار توصیف کننده استفاده صحیح و بهینه از عوامل تولید و درجه دستیابی به اهداف می‌باشد. در مقاله کارایی و بهره‌وری بخش پژوهشی و کل (آموزشی و پژوهشی) 31 دانشگاه بزرگ دولتی به منظور ایجاد رقابت جهت بهبود بهره‌وری آنها مورد بررسی قرار ­گرفته‌اند. برای اندازه­گیری کارایی و تغییرات بهره‏وری دانشگاه‌ها با توجه به خصوصیات­شان از روش ناپارامتری تحلیل پوششی داده‌ها استفاده ‌شده است. نکته مهم، بررسی نسبی کارایی فعالیت­های دانشگاه‌ها در شرایط یکسان می‌باشد و با این حال اکثر دانشگاه‌ها از ناکارایی نسبی برخوردارند به عنوان مثال در سال تحصیلی 1386-1385 در بخش پژوهشی، 7 دانشگاه­ کارا و 23 دانشگاه ناکارا و برای کل (آموزشی و پژوهشی) 19 دانشگاه کارا و 12 دانشگاه ناکارا بودند. برای جلوگیری از تصادفی بودن نتایج از میانگین هندسی 5 سال تحصیلی 1381 الی 1386 استفاده شده است. بر این اساس کاراترین دانشگاه­ها از نظر فعالیت­های پژوهشی شامل دانشگاه­های تهران، شیراز، کردستان،  محقق اردبیلی، رازی کرمانشاه، لرستان و همدان می­باشند و بدان معناست که این دانشگاه­ها نسبت به بقیه دانشگاه­ها با ورودی­های کمتر، خروجی‌های پژوهشی بیشتری ارایه نموده و بیشترین کارایی را داشته­اند و همچنین میزان کارایی 13 دانشگاه از سطح متوسط کارایی دانشگاه­ها پایین­تر بودند. در بررسی تغییرات بهره‌وری دانشگاه­ها مشخص ­شد که طی پنج سال تحصیلی بهبودی محسوسی حاصل نشده است و عدم پیشرفت و تغییرات نامحسوس مثبت در بهره‌وری پژوهشی و بهره­وری کل عمدتاً ناشی از رشد کم کارایی تکنولوژی (بکارگیری موثر و میزان تجهیزات و امکانات آموزشی و پژوهشی) آنها می­باشد. در همبستگی متغیرها مشخص شد که عامل اصلی تعیین کننده رشد بهره‌وری پژوهشی دانشگاه‌ها، ارتقای شاخص کارایی تکنولوژی است و سایر شاخص‌ها مانند شاخص کارایی فنی، سهم و نقش کمتری دارند. در مجموع ارتقای کارایی و بهره­وری دانشگاه­ها نیازمند اتخاذ برنامه‌ریزی استراتژیک و راه‌اندازی چرخه مدیریت بهبود بهره‌وری در دانشگاه­ها است.
[1]. Total Factor Productivity

چکیده اصلاح نظام مالیاتی کشور، با توجه به هزینه‌های دولت و نااطمینانی کشور به درآمدهای نفتی، یکی از مهمترین مسائل اقتصادی کشور است. از این‌رو به‌کارگیری نظام مدرن مالیات بر ارزش افزوده، یکی از راهکارهایی است که به شفافیت نظام مالیاتی و اصلاح ساختاری آن کمک می‌نماید. اما یکی از آثار به‌کارگیری این نظام مالیاتی افزایش در قیمت‌هاست. هدف از این مطالعه نیز بررسی آثار قیمتی مالیات بر ارزش افزوده می‌باشد. برای این منظور از جدول متقارن داده- ستانده کالا در کالا (محصول در محصول) به قیمت‌های پایه استفاده می‌شود که برای اولین بار بر مبنای ماتریس‌های ساخت و جذب به قیمت پایه سال 1378 بانک مرکزی ایران و با استفاده از نرم افزار IO-SAM محاسبه شده است. این جدول منحصر به فرد است و تنها جدولی است که می‌تواند در تجزیه و تحلیل آثار قیمتی مالیات بر ارزش افزوده مورد استفاده قرار گیرد. نتایج حاصل از این بررسی نشان می‌دهد که در صورت اعمال مالیات بر ارزش افزوده با نرخ 3 درصد، پیش‌بینی می‌شود که شاخص عمومی قیمت‌ها در حدود 5/1 درصد افزایش خواهد یافت که پس از معاف نمودن محصولات بر اساس ماده 12 قانون مالیات بر ارزش افزوده این افزایش قیمت به میزان 8/0 درصد می‌رسد. بالاترین میزان افزایش قیمت نیز در میان 119 محصول در اقتصاد معادل 99/2 درصد می‌باشد که مربوط به خدمات مستغلات می‌باشد که عمدتاً به دلیل غیر قابل مبادله بودن این محصول در اقتصاد و فزونی تقاضا بر عرضه آن در کوتاه‌مدت بوده است. 

چکیده سرایت تلاطم میان شاخص‌های مالی، حاکی از فرآیند انتقال اطلاعات میان بازارها می‌باشد. هنگامی‌که بازارهای مالی با یکدیگر مرتبط هستند، اطلاعات ایجاد شده در یک بازار، می‌تواند سایر بازارها را متاثر سازد. در این پژوهش برای بررسی سرایت تلاطم­ بین شاخص­های صنعت سیمان، کاشی و سرامیک و شاخص شرکت­های سرمایه­گذاری از یک مدل FIGARCHچندمتغیره استفاده می­شود. این مدل چندمتغیره توسعه­ای از مدل BEKK می­باشد که پارامتر حافظه­بلندمدت (d) در آن لحاظ گردیده و آن را در طی فرآیند مدل­سازی برآورد می­نماید. وجود حافظه بلندمدت در بازده دارایی­ها هم از جنبه­های تئوریک و نیز از جهت کاربردی از اهمیت برخوردار است. دستیابی به این پارامتر، تحلیل­گران بازارهای مالی را در شناخت نوع و ماهیت شوک­های وارد شده به این بازار از نظر کوتاه‌مدت یا بلندمدت بودن آن کمک می­کنند. در تحلیل نتایج تجربی، که از داده­های روزانه دوره زمانی 01/06/1385 تا 01/06/1389استفاده می­شود، سرایت از شاخص صنعت سیمان به شاخص کاشی و سرامیک و سرمایه­گذار­ی­ها مشاهده شد که دربازدهی سهام کاشی و سرامیک این اثر به صورت دو طرفه مشاهده شد و از شاخص صنعت سیمان به شاخص کاشی و سرامیک این اثر بیشتر است. نتایج حاصل وجود اثر تقدم و تاخر و جریان اطلاعات در این دو سری زمانی را تایید می­کرد. همچنین سرایت تلاطم از سهام سرمایه­گذاری به کاشی و سرامیک و بالعکس نیز وجود داشت اما در مورد سهام صنعت سیمان و سرمایه­گذاری­هاصرفا سرایت یک طرفه از سمت سیمان مشاهده شد. مقایسه نتایج حاصل از تخمین مدل FIGARCHچندمتغیره با مدل GARCHچندمتغیره، حاکی از نزدیک­بودن ساختار تحلیلی این دو مدل بود لیکن مدل FIGARCHچندمتغیره قدرت برازش و دقت بیشتری از سرایت تلاطم­های بازده را فراهم می­سازد که با تئوری­های پایه اقتصادی مطابقت بیشتری داشت.

چکیده تکنیک‌های سری زمانی، در حال حاضر، در سطح گسترده‌ای از مطالعات علم اقتصاد و رشته‌های مرتبط مورد استفاده قرار می‌گیرد. برای به‌کارگیری این تکنیک‌ها، باید فروضی تأمین گردند که عدم تأمین انهاپیامدهایی را برای برآوردهای پارامترهای مدل در بر خواهد داشت. یکی از این تکنیک‌ها که به دلایلی در سطح وسیع در مقالات و پایان‌نامه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد، مدل ARDL (خودرگرسیونی با توزیع با وقفه) می‌باشد. به‌نظر می‌رسد در به‌کارگیری این مدل درمطالعات مرتبط با اقتصاد ایران در بسیاری موارد فروض ورای مدل لحاظ نشده و لذا استنتاج بر مبنای مدل مخدوش می باشد. هدف این مقاله بیان فروضی است که تحت آنها کاربرد این مدل موجه می‌باشد. دیده می‌شود که محقق بلافاصله با داشتن ترکیب سری‌های  و  با کاربرد این تکنیک، با ادامه مسیر به تحلیل هم‌انباشتگی می‌پردازد که در این مقاله نادرست بودن این کاربرد نیز مورد تأکید قرار می‌گیرد. در پایان برای نشان‌دادن غلط‌بودن این گونه کاربرد مدل ARDL‌، مدل اقتصادسنجی کلان همزمان پویایی (Dynamic SEM)، شبیه‌سازی گشته، شکل‌های مختلف VAR، VECM،‌ ARDL برای آن بیان شده و عواقب کاربرد درست و نادرست تکنیک سری زمانی ARDL نشان داده شده است.  

چکیده در این مقاله در نظر داریم بازارهای سهام و مشتقات رابا ایده گرفتن از پژوهش‌های روز دنیا به­گونه­ای مدل­سازی کنیم که قابل تعمیم در ایران بوده و برخی از ناکامی­های بازار را تشریح بکنند. برای این منظور ابتدا با استفاده از خواص فرایند مارکوف و مفهوم رژیم­های اقتصادی، رفتار قیمت دارایی پایه (سهام)  را با رژیم- سوئیچینگ دینامیکی مدل­سازی می­کنیم. سپس با بستن یک اختیار آمریکایی روی این دارایی، یک مدل پویا و نوین در بازار مشتقات به­دست می­آوریم. علاوه بر این با تاثیر ثمرات رفاهی عواید نفت در دارایی پایه، یک مدل پویا با بازده تغییرپذیری تصادفی برای دارایی پایه­ی نفت به­دست می­آوریم که مدل قیمت اختیار وابسته به آن آتی نفت را قیمت­گذاری می­کند، همچنین با اعمال برخی تغییرات محیطی در مدل دارایی پایه­ی نفت،  مشتقات زمین­های ­ نفت­خیز را مدل­سازی می­کنیم. از آ­ن­جا که هدف این مقاله معرفی مدل­های نوین در بازارهای مالی بوده و نظر به اینکه این مدل­ها تا کنون در ایران به­کار گرفته نشده­اند، لذا برخی از این مدل­ها را با استفاده از روش_­های پیشرفته­ی عددی و نرم افزار Matlab  بر روی داده­های چند کشور توسعه یافته  اجرا می‌کنیم. با توجه به این­که قیمت­گذاری اکثر کمیت­های مالی متاثر از بازارهای جهانی است، لذا برای اجتناب از تاثیر مستقیم این بازار­ها بر قیمت­گذاری کمیت‌های مهمی مانند نفت لازم است که عنایت خاصی توسط نهادهای مسئول در این زمینه شود.