نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری رشته علوم اقتصادی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
2 استاد دانشکده علوم اجتماعی و اقتصادی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
چکیده
مسئله توسعهنیافتگی در ایران همواره با پدیدهای پارادوکسیکال همراه بوده است. از یکسو، توافق عمومی بر ضرورت توسعه برای دستیابی به بهروزی اجتماعی وجود دارد و از سوی دیگر، اجماع نظری و سیاسی بر مسیر تحقق آن حاصل نشده است. در این مقاله، با اتکا به آرای نوین در تبیین توسعهنیافتگی که مهمترین عامل عدم تحقق توسعه را نابرابری میداند، مقولۀ عدم توازن قوا میان مردم و حکومت مهمترین عامل تشدید نابرابریها شناخته شد. براساس رویکرد نهادگرایی و با استفاده از مدل نظری ترکیبی نورث و همکاران، فوکویاما و عجماوغلو، نقش توازن قوا میان فرادستان و فرودستان در بازتولید یا مهار نابرابریهای ناموجه در ایران بررسی شد. یافتههای پژوهش نشان داد که نابرابری در توزیع قدرت، ثروت و منزلت، حاصل فقدان یا ضعف توازن پایدار در روابط دولت و ملت بوده است. هر قدر از حاکمیت یکدست فاصله گرفته میشد، نابرابریها کاهش مییافت و هر قدر حاکمیت به سمت یکپارچه شدن حرکت کرد، نابرابریها افزایش یافت. درنهایت، مقاله تأکید کرد که عبور از وضعیت موجود و حرکت بهسوی توسعه مستلزم بازآرایی نهادی و ایجاد لویاتان مقیدی است که همزمان واجد توان اجرایی، پیگیر حاکمیت قانون و پاسخگوی دموکراتیک باشد؛ امری که تنها از طریق ایجاد توازن میان دولت و جامعه مدنی از نوع دولت قوی، ملت قوی ممکن است.
کلیدواژهها
موضوعات
احمدپور ترکمانی، یاور و محمدزاده، پرویز. (1404). ریشههای اقتصادی سیاستگذاری غیردموکراتیک نمونه بررسی: سیاست شوکدرمانی و برنامه تعدیل ساختاری در اقتصاد ایران. پژوهشهای اقتصادی ایران، 30(102)، 165-112
اصغرزاده، شیدا. (1399). بررسی بحران تغییر اقلیم در ایران. رساله دکتری، دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبائی، تهران.
آوری، پیتر. (1373). تاریخ معاصر ایران. ترجمه: محمد رفیعیمهرآبادی، چاپ سوم، تهران، انتشارات آشیانه کتاب.
https://www.gisoom.com/book/1132245/کتاب-تاریخ-معاصر-ایران-از-تاسیس-سلسله-پهلوی-تا-کودتای-28-مرداد-1332-جلد-2/
پیکتی، توماس. (1394). سرمایه در قرن بیستویکم. ترجمه: محمدرضا فرهادیپور و علی صباغی، چاپ اول، تهران، نشر کتاب آمه.
https://amehbooks.com/product/capital-in-the-twenty-first-century/
پیکتی، توماس. (1402). تاریخ مختصر برابری. ترجمه: حسین راغفر و کبری سنگریمهذب، چاپ اول، تهران، فرهنگ نشر نو.
https://nashrenow.com/product/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%85%D8%AE%D8%AA%D8%B5%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1%DB%8C/
دایموند، جرد. (1401). اسلحه، میکروب و فولاد: سرنوشت جوامع انسانی. ترجمه: حسن مرتضوی، چاپ ششم، نشر بازتاب نگار.
https://www.gisoom.com/book/11831320/کتاب-اسلحه-میکروب-و-فولاد-سرنوشت-جوامع-انسانی/
رودریک، دنی. (1397). یک علم اقتصاد تجویزهای متفاوت. مترجم: هادی ورتابیان کاشانی. تهران: نشر وزارت امور اقتصادی و دارایی.
https://www.gisoom.com/book/11614473/کتاب-یک-علم-اقتصاد-تجویزهای-بسیار/
رنجبرکی، علی، (1400). اقتصاد سیاسی توسعه خواهی دولت در ایران بررسی نظریه دسترسی باز و محدود «داگلاس نورث» در دوره جمهوری اسلامی. 30، 183-155
https://political.ihss.ac.ir/Article/12567/FullText
زمانی، رضا و مؤمنی، فرشاد. (1392). مطالعه فرآیند توسعه اقتصادی ایران طی یکصد سال اخیر با استفاده از رهیافت نظم اجتماعی. نورث، والیس و وینگاست. رساله دکتری، دانشکده اقتصاد، دانشگاه علامه طباطبائی
عجماغلو، دارون و جانسون، سایمون. (1399). ریشههای اقتصادی دیکتاتوری و دموکراسی. چاپ پنجم، ترجمه: جعفر خیرخواهان و علی سرزعیم، تهران، نشر کویر.
https://kavirland.com/product/%da%a9%d8%aa%d8%a7%d8%a8-%d8%b1%db%8c%d8%b4%d9%87-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%a7%d9%82%d8%aa%d8%b5%d8%a7%d8%af%db%8c-%d8%af%db%8c%da%a9%d8%aa%d8%a7%d8%aa%d9%88%d8%b1%db%8c-%d9%88-%d8%af%d9%85%d9%88%da%a9/
عجماغلو، دارون و جانسون، سایمون. (1402). نزاع هزار ساله ما بر سر فناوری و بهرهوری. چاپ دوم، ترجمه: سیدعلیرضا بهشتی شیرازی و محمدرضا فرهادیپور، تهران، نشر روزنه.
https://rowzanehnashr.com/product/%D9%86%D8%B2%D8%A7%D8%B9-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%A7-%D8%A8%D8%B1-%D8%B3%D8%B1-%D9%81%D9%86%D8%A7%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%A8%D9%87%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C/
عجماغلو، دارون و جیمز، رابینسون. (1399). راه باریک آزادی. چاپ چهارم، ترجمه: سیدعلیرضا بهشتی شیرازی و جعفر خیرخواهان، تهران، نشر روزنه.
https://rowzanehnashr.com/product/%d8%b1%d8%a7%d9%87-%d8%a8%d8%a7%d8%b1%db%8c%da%a9-%d8%a2%d8%b2%d8%a7%d8%af%db%8c/
عجماغلو، دارون و جیمز، رابینسون. (1399). چرا ملتها شکست میخورند؟. چاپ نوزدهم، ترجمه: محسن میردامادی و محمد حسین نعیمیپور، تهران، نشر روزنه.
https://rowzanehnashr.com/product/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D9%85%D9%84%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%B4%DA%A9%D8%B3%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D8%B1%D9%86%D8%AF%D8%9F-%D8%B4%D9%88%D9%85%DB%8C%D8%B2/
فوکویاما، فرانسیس. (1395). نظم و زوال سیاسی. مترجم: رحمن قهرمانپور، تهران، نشر روزنه.
https://rowzanehnashr.com/product/%d9%86%d8%b8%d9%85-%d9%88-%d8%b2%d9%88%d8%a7%d9%84-%d8%b3%db%8c%d8%a7%d8%b3%db%8c/
کاتوزیان، محمدعلی. (1384). اقتصاد سیاسی ایران، از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی. ترجمه محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، تهران، نشر مرکز، چاپ یازدهم.
https://nashremarkaz.com/book/The-political-economy-of-modern-iran
گریفین، کیت و جیمز، جفری. (1368). انتقال به توسعه عادلانه: سیاستهای اقتصادی برای تغییر ساختاری در کشورهای جهان سوم. ترجمه: محمدرضا رفعتی، تهران، انتشارات وزارت امور خارجه، دفتر مطالعات سیاسی و بینالمللی.
متوسلی، محمود، محمدی، محسن و عبدی، مائده. (1396). نهادگرایی آنگونه که واقعاً هست. نشریه اقتصاد و جامعه، 14(34)، 11.
https://www.magiran.com/p2063413
مؤمنی، فرشاد. (1394). اقتصاد سیاسی توسعه در ایران امروز. انتشارات نقش و نگار، چاپ اول
https://www.gisoom.com/book/11129074/کتاب-اقتصاد-سیاسی-توسعه-در-ایران-امروز/
نورث، داگلاس. (1377). نهادها، تغییرات نهادی و عملکرد اقتصادی. ترجمه: محمدرضا معینی. تهران، نشر سازمان برنامه و بودجه.
نورث، داگلاس. (1397). فهم فرآیند تحول اقتصادی. ترجمه: میرسعید مهاجرانی و زهرا فرضیزاده، تهران، نشر نهادگرا، چاپ سوم.
https://www.nahadgara.ir/product/%D9%81%D9%87%D9%85-%D9%81%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C/
نورث، داگلاس، والیس، جان جوزف و وینگاست، باری آر. (1395). خشونت و نظمهای اجتماعی. ترجمه: جعفر خیرخواهان و رضا مجیدزاده، تهران، نشر روزنه.
Abrahamian, E. (2001). The 1953 coup in Iran. Science & Society, 65(2), 182-215. https://doi.org/10.2307/3011417
Acemoglu, D. & Johnson, S., (2023). Power and Progress: Our Thousand-Year Struggle Over Technology and Prosperity| Winners of the 2024 Nobel Prize for Economics. Hachette UK.
Acemoglu, D. & Robinson, J.A. (2006). Economic origins of dictatorship and democracy. Cambridge university press.
Acemoglu, D. & Robinson, J.A. (2019). The Narrow Corridor: States, Societies, and the Fate of Liberty: Winners of the 2024 Nobel Prize in Economics. Penguin UK.
Acemoglu, D., & Robinson, J. A. (2013). Why nations fail: The origins of power, prosperity, and poverty. Crown Currency. https://www.barnesandnoble.com/w/why-nations-fail-daron-acemoglu/1110776486
Adelman, I. (1999). Fallacies in development theory and their implications for policy.
https://nurma.staff.uns.ac.id/wp-content/blogs.dir/58/files/2009/12/fallacies-in-development-theory.pdf
Ahmadpour Torkamani, Y. & Mohammadzadeh, P. (2025). The Economic Origins of Undemocratic Policymaking: The Case of Shock Therapy and Structural Adjustment Programs in Iran’s Economy. Iranian Journal of Economic Research, 30(102), 112-165. https://doi.org/10.22054/ijer.2025.84359.1345
Asgharzadeh, S. (2020). An examination of the climate change crisis in Iran (Doctoral dissertation, Allameh Tabataba’i University, Faculty of Economics, Tehran, Iran).
Atkinson, A.B. & Bourguignon, F. (2000). Handbook of Income Distribution. Elsevier.
Avery, P.W., Hambly, G.R.G., Melville, C., Jackson, P., Lockhart, L., Gershevitch, I., ... & Frye, R.N. (1991). The Cambridge history of Iran (Vol. 7). Cambridge university press.
Diamond, J.M. & Ordunio, D. (1999). Guns, germs, and steel (Vol. 521). New York: Books on Tape.
Griffin, K. & James, J. (1981). Transition to Egalitarian Development. Springer.
Johnson, S. & Acemoglu, D. (2023). Power and progress: our thousand-year struggle over technology and prosperity. Winners of the 2024 Nobel Prize for Economics. Hachette UK.
Katouzian, M.A. (2005). The political economy of modern Iran: From constitutionalism to the end of the Pahlavi dynasty (Nafisi, M.R. & Azizi, K. Trans.; 11th ed.). Tehran, Iran: Nashr-e Markaz https://nashremarkaz.com/book/The-political-economy-of-modern-iran
Momeni, F. (2015). The political economy of development in today’s Iran. Nashr-e Naqsh va Negar
Motavaseli, M., Mohammadi, M. & Abdi, M. (2017). Institutionalism as it really is. Economy and Society Journal, 14(34), 11. https://www.magiran.com/p2063413
North, D.C. (2010). Understanding the process of economic change. In Understanding the process of economic change. Princeton university press.
North, D.C., Wallis, J.J. & Weingast, B.R. (2009). Violence and social orders: A conceptual framework for interpreting recorded human history. Cambridge University Press.
Piketty, T. (2014). Capital in the twenty-first century. Trans. Arthur Goldhammer/Belknap.
Piketty, T. (2022). A brief history of equality. Harvard University Press.
Ranjbarki, A. (2022). Political economy of state developmentalism in Iran: a study of Douglas North's theory of open and restricted access in the Islamic Republic. Pizhūhish-i Siyāsat-i Nazāri, 16(30), 155-183. https://political.ihss.ac.ir/Article/12567/FullText
Rodrik, D. (2008). One economics, many recipes: globalization, institutions, and economic growth. In One Economics, Many Recipes. Princeton university press.
Williamson, Oliver, E. (2000). The new institutional economics: taking stock, looking ahead. Journal of Economic Literature, 38 (3): 595-613. https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.4159/9780674275898/html
)