تحلیل و نقد فرآیندهای مدیریت نقدینگی خزانه‌ دولت در ایران

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای اقتصاد دانشگاه تهران

2 معاون دفتر مطالعات اقتصادی مرکز پژوهش‌های مجلس

3 معاون دفتر مطالعات اقتصاد بخش عمومی مرکز پژوهش‌های مجلس

چکیده

مدیریت صحیح شیوه جمع‌آوری منابع و توزیع مصارف دولت یا به بیان فنی، مدیریت نقدینگی دولت، بخش مهمی از فرآیندهای خزانه‌داری و یکی از مهم‌ترین پیش‌نیازهای انضباط مالی دولت است. مقررات مربوط به فرآیندهای خزانه‌‌داری در ایران دارای پیچیدگی زیادی است که این موضوع، درکنار غیرشفاف بودن فرآیندهای مزبور، نقد و بررسی این فرآیندها را دشوار می‌نماید. پژوهش حاضر ابتدا به بررسی فرآیندها و روال‌های خزانه‌داری در ایران، برمبنای قوانین، آیین‌نامه‌ها و بخشنامه‌های مربوط می‌پردازد. فرآیندهای مربوط به وجوه واریزی به خزانه و همچنین مصارف آنها، به تفکیک نوع وجوه (درآمدهای عمومی، درآمدهای اختصاصی، وجوه شرکت‌های دولتی، درآمد نفت و وجوه سپرده) بررسی میشود. نمودارهای مستخرج از این بررسی، زمینه ارزیابی کارآمدی و نقد فرآیندهای خزانه‌داری را فراهم کرده است. براساس پژوهش حاضر، مهم‌ترین نقدهای وارد به فرآیندهای خزانه‌داری (مدیریت نقدینگی) در ایران عبارت‌اند از: عدم امکان نظارت مؤثر بر گردش حساب‌های دولت، کند شدن گردش منابع درآمدی و هزینه‌ای بخش دولتی، تشدید رفتار رانت‌جویی در بانک‌ها و دستگاه‌های دولتی، رسوب وجوه عمومی در شبکه بانکی و ناکارآمدی شیوه پرداخت اعتبارات (مبتنی‌بر تخصیص).
تجربه سایر کشورها و توصیه نهادهای بین‌المللی در موضوع اصلاح مدیریت نقدینگی دولت نشان می‌دهد، گام نخست برای اصلاح فرآیندهای کنونی خزانه‌داری، تأسیس حساب واحد خزانه[1] (TSA) و متمرکز کردن تمام حساب‌های درآمدی و هزینه‌ای دولت نزد بانک مرکزی است که موجب افزایش شفافیت، امکان نظارت مؤثر و افزایش کارآیی گردش منابع دولت خواهد شد.



[1]- Treasury Single Account

کلیدواژه‌ها


الف- قوانین و مقررات

قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مصوب 1368.

قانون محاسبات عمومی کشور، مصوب 1366.

قانون پولی و بانکی، مصوب 1351.

قانون برنامه پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران، مصوب 1389.

قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، مصوب 1383.

قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت، مصوب 1380.

قانون الحاق موادی به قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت، مصوب 1384.

قانون برنامه و بودجه کشور، مصوب 1351.

قانون وصول برخی از درآمدهای دولت و مصرف آن در موارد معین، مصوب 1369.

دستورالعمل نگاهداری انواع حساب برای وزارتخانه‌ها، مؤسسه‌ها و شرکت‌های دولتی و نهادها و مؤسسه‌های عمومی غیردولتی»، مصوب شورای پول و اعتبار (25/7/1391).

آیین‌نامه بانکداری دولتی، مصوب 22/2/1392.

آیین‌نامه تمرکز وجوه درآمد و سپرده موضوع ماده 43 قانون محاسبات عمومی کشور (مصوب 26/8/1366).

آیین‌نامه موضوع ماده 74 قانون محاسبات عمومی کشور، مصوب 16/7/1379.

آیین‌نامه مالی و معاملاتی مربوط به اعتبارات جاری مؤسسه‌ها و نهادهای عمومی غیردولتی (مصوب 30/10/1380).

تصویبنامه در خصوص وظایف کارگروه تخصیص اعتبار موضوع ماده 30 قانون برنامه و بودجه کشور، مصوب 21/6/1381.

ب- مقالات

حاتمی‌زاده، زیور، افشین جنانی و سعدی صادقی (1379)، «آشنایی با خزانه‌داری کل کشور»، پژوهش‌ها و سیاست‌های اقتصادی، شماره 13 ، بهار، صص 105 -80 .

روحانی، سیدعلی (1395)، «آسیب‌شناسی نظام بانکی، ابعاد نگاهداری حساب‌های دولتی»، مرکز پژوهش‌های مجلس، دفتر مطالعات اقتصادی، شماره مسلسل: 14928.

صدری‌نیا، محمد (1385)، «سابقه و کارکردهای خزانه‌داری در نظام بودجه‌ای ایران»، مرکز پژوهش‌های مجلس، دفتر مطالعات برنامه و بودجه، شماره مسلسل: 8071.

عیسی‌زاده، سعید و اکبر احمدزاده (1388)، «بررسی اثر عوامل نهادی بر رشد اقتصادی با تأکید بر نهادهای حاکمیتی»، فصلنامه پژوهش‌های اقتصادی ایران، دوره 13، شماره 40، پاییز، صص 28-1.

لامعی، بهزاد (1391)، «بررسی گردش وجوه بودجه عمومی دولت از طریق نظام بانکی در ایران (نحوه ارتباط حساب‌های مالی با حساب‌های پولی)»، مرکز پژوهش‌های مجلس، دفتر مطالعات برنامه و بودجه، شماره مسلسل: 12594.

هادیان، ابراهیم و حجت پارسا (1387)، «برآورد تأثیر با وقفه تغییرات حجم نقدینگی بر سطح تورم در اقتصاد ایران»، فصلنامه پژوهش‌های اقتصادی ایران، دوره 12، شماره 36، پاییز، صص 16-1.

یادگاری، سیامک و مهدی علی مددی (1390)، «بررسی نکاتی پیرامون اصلاح نظام خزانه‌داری دولت»، ماهنامه بررسی مسایل و سیاست‌های اقتصادی، سال یازدهم، شماره‌های 1 و 2، فروردین و اردیبهشت، صص 154-145.

Lienert, I. (2009), “Modernizing Cash Management”, International Monetary Fund, Fiscal Affairs Department, October.

Pattanayak, S. and Fainboim, I. (2011), “Treasury Single Account: An Essential Tool for Government Cash Management”, International Monetary Fund, Fiscal Affairs Department, August.

Pessoa, M. and Williams, M. (2012), “Government Cash Management: Relationship between the Treasury and the Central Bank”, International Monetary Fund, Fiscal Affairs Department, November.

Storkey, I. (2003), “Government Cash and Treasury Management Reform”, Asian Development Bank, Governance Brief.